Mohammad Ghorbanian 1 1 «نایسَریسم»، آفت توسعه‌ی کردستان

محمّد قربانیان: توسعه مفهومی چندبعدی و گاه متناقض و پیچیده است که رسیدن به عمق و درک آن کاری بس خطیر و مهم است. یکی از آسیب‌های اساسی توسعه، خلط این مفهوم با مفاهیمی دیگر همچون «رشد» است. توسعه دارای مولفه‌های فراوانی است که در این زمینه کتاب‌ها و مقالات فراوانی نوشته شده است. یکی از موانع توسعه بدقوارگی کالبدی و رشد فزاینده‌ی فضاهای شهری، شکل‌گیری حاشیه‌ها و سکونتگاه‌های غیر رسمی است. نگاهی گذرا به رشد شهرنشینی در ۲ دهه‌ی گذشته در کردستان شاهدی بر این مدعاست که شهرهای کردستان بسیار ناموزون، شتابزده و غیر اصولی رشد کرده‌اند. یکی از نمونه‌های بسیار چشمگیر و قابل اشاره ناحیه‌ی منفصل شهری «نایسر» است. نایسر روستایی در حومه شهر سنندج بوده است که تا سال ۷۵ کمتر از ۱۰۰۰ نفر جمعیت داشته است اما گران شدن زمین و مسکن در دهه۸۰  در شهر سنندج باعث رشد قارچ‌گونه و تورمی این روستا طی دوره‌ای کمتر از ۲۰ سال شده است. اکنون که در سال ۱۳۹۴ قرار داریم جمعیت نایسر چیزی بین ۷۰۰۰۰ الی ۷۵۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود. در سال ۱۳۸۸ نایسر به عنوان ناحیه منفصل شهری مورد تصویب قرار گرفت و شهرداری در آن مستقر شد اما متأسفانه این مقطع بسیار دیر و نابهنگام بود اکنون نایسر مرحله رشد قارچ‌گونه خود را از سر گذرانده بود و در عدم وجود نظارت شهری و پلان و نقشه مهندسی شده، ناحیه‌ای بدقواره و فاقد استانداردهای کالبدی و فضایی خلق شده بود، که امروز به آسیبی جدی تبدیل شده است که برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران شهری و اجتماعی را متحیر و شگفت زده نموده است.

از این رو این گسترش بی رویه و بی قاعده را «نایسریسم» می‌نامم چون معتقدم الگوی رشد جمعیتی و کالبدی نایسر در جهان منحصر بفرد است. در هیچ نقطه‌ای از جهان شاهد نبوده که در کمتر از ۲۰ سال جمعیت منطقه‌ای با رشدی ۷۰ برابری روبرو شود، به طوری که امروز نایسر را بزرگ‌ترین روستای خاورمیانه می‌نامند. ویژگی‌های اجتماعی – فرهنگی و کالبدی-فضایی، این ناحیه را بسیار متمایز از دیگر نقاط می‌نماید. اما مسأله‌ی نگران کننده آن این است که این الگو دارد به بخشی از روند و فرایند گسترش کالبدی و فضایی کردستان تبدیل می‌شود. دیگر روستاهای اطراف سنندج چون حسن آباد، آساوله، قار و دوشان دارند از الگوی بی‌برنامه، ناموزون و نامنظم نایسر پیروی می‌کنند.

آن چه در نایسر شاهد هستیم مهاجرت و بازتولید فقر شهری در این ناحیه است. بیشتر ساکنان نایسر کسانی هستد که زمانی در دیگر محلات حاشیه شهر سنندج اجاره‌نشین بوده و توانایی تأمین هزینه‌های مسکن را نداشته‌اند که این امر منجر به مهاجرت فقرای شهری به نایسر و بازتولید چرخه‌ی فقر، درماندگی و توسعه‌نیافتگی شده است. نایسر علاوه بر نداشتن زیرساخت‌های اساسی هم‌چون جاده، شبکه فاضلاب، لوله کشی آب و خطوط برق و تلفن با آسیب‌های اجتماعی روبرو است. بررسی‌ها و تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته و یا در دست انجام است نشان می‌دهد ناهمگونی فرهنگی و قومیتی در این ناحیه به بالاترین میزان ممکن رسیده است. علاوه بر شهر سنندج و دیگر نقاط شهری و روستایی استان شاهد مهاجرت از دیگر نقاط داخل کشور و حتی خارج از کشور هستیم. بررسی‌ها نشان می‌دهد جماعتی از بزهکاران هندی و پاکستانی برای مدتی در این ناحیه ساکن بوده و به دلیل امن بودن و عدم وجود نظارت و حضور کم رنگ نهادهای امنیتی و نظارتی به مکان و مأمنی امن برای خلافکاران و بزهکاران تبدیل شده بود. به گفته خود ساکنان چیزی در حدود ۸ کارگاه تولید مواد مخدر صنعتی در این ناحیه مشغول فعالیت هستند. همچنین خانه‌های فساد تیمی به معضل اساسی بدل شده که اکثر اعضای این خانه‌ها مهاجران و غیربومیان هستند.

سرانه آموزشی و رفاهی و اماکن ورزشی و فرهنگی در نایسر حتی به نسبت بسیاری از روستاهای استان کردستان پایین‌تر است. اصلاً هیچ‌گونه سالن و فضای ورزشی و فرهنگی ای در نایسر وجود ندارد. دریغ از یک دکه مطبوعاتی.

نایسر را شاید بتوان پس از سنندج، سقز و مریوان چهارمین شهر بزرگ استان نامید؛ شهری در حاشیه شهر سنندج که متاسفانه سوءمدیریت و نبود نظارت و عدم برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری صحیح آن را به منطقه‌ای جهنمی و آسیب‌زا تبدیل کرده است که کنترل آن از دست مدیران خارج شده است. به نظر می‌رسد آفت‌ها و آسیب‌های مذکور تنها گریبانگیر خود ساکنان و منطقه نیست بلکه به عنوان عامل بازدارنده و منفی در روند توسعه شهر سنندج و استان کردستان عمل می‌کند.

حال پرسش اساسی این است، آیا پروژه و برنامه‌ای جهت نجات نایسر  و راه‌کارهای اساسی برای کاهش موانع توسعه در این ناحیه و شهر سنندج وجود دارد؟ تجربیات بسیاری از کشورهای جهان هم‌چون هند، پاکستان، اندونزی، ونزوئلا، برزیل و آرژانتین نشان می‌دهد که بسترسازی جهت مشارکت واقعی خود ساکنان و بهره‌برداری از توانایی‌های گوناگون آنان و ایجاد و توسعه نهادها و کمیته‌های توسعه محلی که به دنبال یافتن و ارایه الگوهای بومی توسعه می باشد، یکی از راه‌کارهای اساسی در این زمینه می باشد. این امر میسر نمی‌شود مگر با همت تمامی دستگاه‌های مسؤول و خدمات‌رسان در حوزه مسایل شهری و آموزش شهروندان و ترویج روحیه مشارکت، کارگروهی و فعالیت گروهی در قالب تشکل‌های محلی چون سازمان‌های مردم نهاد و سازمان‌های اجتماع محور.

زنگ خطر گسترش”نایسریسم” چندین سال است در تمامی کردستان به صدا در آمده است و نشانه‌های آن نیز آشکار و عیان است. اگر امروز دست نجنبانیم قطعاً فردا بسیار دیر خواهد بود و در کردستان نه با نایسر که با نایسرها روبرو خواهیم شد.