Khaled Tavakoli رعایت تنوع فرهنگی و شکوفایی شهروندیخالد توکلی: ۱. منشور حقوق شهروندی به حق، در روزهای اخیر مجادله و بحثهای فراوانی را برانگیخته است. برخی دلواپس‌تر از همیشه به ماهیت منشور و تأثیرات احتمالی آن می‌نگرند و بعضی دیگر با اشاره به منافع آن، همزمان ممکن است انتقاداتی را نیز مطرح کنند. آنچه در بررسی این منشور حائز اهمیت است این است نباید منشور را به مثابه ساختمانی پیش‌ساخته معرفی و تصور کرد که تمامی قطعات و اجزای آن از پیش تعیین و تعریف شده است و تغییر در آن ممکن و میسر نیست. در واقع حقوق شهروندی، ابعاد و مفاد آن تا حد زیادی تابع وضعیت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی از یک سو و نیازهای جامعه از سوی دیگر است. نگاهی اجمالی به سرگذشت و سرنوشت نظریه شهروندی مارشال مؤید این نکته است. مارشال بر این باور بود که در نظام‌های سیاسی دموکراتیک، به تدریج دامنه شمول شهروندی، ابعاد گسترده‌تری می‌یابد، جنبه‌های مختلف زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد و کامل‌تر می‌شود.

 
۲. اگر از این لحاظ به منشور حقوق شهروندی نگریسته شود آنگاه برخی از برداشت‌ها و انتظارات نادرست و انتقاداتی که از آن می‌شود تا حد زیادی موضوعیت خود را از دست می‌دهند و به‌جا نخواهند بود. مهم آن است به گونه‌ای رفتار شود دامنه شمول آن چنان گسترش یابد که متناسب با نیازها و شرایط جامعه، دربرگیرنده ابعاد مختلف زندگی اجتماعی شهروندان باشد و رفاه بیشتر ایشان را تأمین نماید.

 
۳. همگان اذعان دارند ایران کشوری است که دارای تنوع فرهنگی گسترده‌ای است که در هر برنامه و تحلیل سیاسی به عنوان یکی از متغیرهای اصلی و تأثیرگذار باید مدنظر قرار گیرد، بدیهی است تدوین و تصویب هرگونه قانون یا حقی بدون توجه به این تنوع، شکوفایی شهروندی را تضمین نمی‌کند و می‌تواند نتایج ناخواسته نه چندان مطلوبی را به همراه داشته باشد. در این منشور در مواد مختلف، متناسب با تنوع فرهنگی موجود در جامعه به نکات و موارد مهمی از قبیل حق تشکیل انجمن به منظور مشارکت در حیات فرهنگی، حق یادگیری، استفاده و تدریس زبان، آزادی در انتخاب نوع پوشش، حفظ میراث فرهنگی به عنوان یکی از وظایف دولت، حق ارتباطات فرهنگی، حق دستیابی برابر به اشتغال مناسب، احترام به تنوع فرهنگی و پیشگیری از تنفر قومی و … اشاره شده است. اگر چه این حقوق که به‌رسمیت شناختن تنوع فرهنگی، پیش‌فرض آن است از اهمیت فراوانی برخوردار است و در نوع خود سرفصل و سرآغاز تازه‌ای در باره حقوق شهروندی در ایران به شمار می‌آید؛ با وجود این، ضرورت دارد منشور حقوق شهروندی، از این منظر، با جدیت بیشتری مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

 
۴. با توجه به میزان اهمیت تنوع فرهنگی و اجتماعی موجود در ایران، بهتر آن بود سرفصل ویژه‌ای به تنوع فرهنگی و حقوق مترتب بر آن اختصاص می‌یافت تا به صورت شفاف جنبه‌های گوناگون حقوق فرهنگی مورد اشاره قرار گیرد و تدوین شود. توجه جدی به تنوع فرهنگی از آن جهت توجه و تأمل ویژه‌ای را می‌طلبد که بر گسترش دموکراسی که پیش‌نیاز اجرایی‌شدن حقوق شهروندی است، تأثیرات فراوانی دارد. علاوه بر این، اجرای سیاست‌های یکسان‌سازی فرهنگی در دوران پهلوی، نگاه امنیتی و معطل‌ماندن برخی از اصول قانون اساسی که متضمن رعایت و احترام به تنوع فرهنگی است، موجب شده است سطح انتظارات افراد و گروههایی که فرهنگ خاص خود را دارند بالا باشد در نتیجه مواد مورد اشاره در منشور حقوق شهروندی برای برآورده ساختن آنها کافی نباشد.
توجه به تنوع فرهنگی در ایران و بهره‌گیری از آن به عنوان یک فرصت، ضمن آن‌که مستلزم رعایت منشور حقوق شهروندی است که بر آگاهی کنشگران مؤثر است نیاز به برساختن ساختاری سیاسی و اقتصادی دارد که در آن تنوع‌های مختلف موجود در نظام اجتماعی ایران دیده و متناسب با آن ساخته شود. در یک نظام سیاسی متمرکز که توزیع قدرت را برنمی‌تابد، منشور حقوق شهروندی در بهترین حالت، منجر به استبداد اکثریت خواهد شد و این به طور جدی با روح حق‌مداری انسان و اخلاق شهروندی ناسازگار است. برای آن که تنوع فرهنگی و حقوق مترتب بر آن امکان اجرا داشته باشد باید در ساختار سیاسی و اقتصادی نیز تمهیداتی منطبق و سازگار با آن حقوق در نظر گرفته شود در غیر این صورت ممکن است تنوع فرهنگی به عنوان یک تهدید نمایان گردد و اجرای این منشور را با مشکلاتی جدی مواجه سازد.